Waarom maatwerk lastig blijft

Laatst kreeg ik een vraag van een inwoner. De vraag was niet onduidelijk, de behoefte van de inwoner was ook helder. De situatie was (juridisch) misschien wel complex, maar zeker niet ondoenlijk om te komen tot een oplossing. Toch was uiteindelijk de centrale vraag: wat kan ik echt voor deze persoon betekenen binnen de kaders die ik heb?

Mensen die mij kennen weten dat ik van het maatwerk ben. Ik hou van het zoeken naar oplossingen binnen de ruimte van de kaders. Dit is eigenlijk precies wat maatwerk inhoudt. Maatwerk in de Wmo klinkt mooi. Het staat in de wet, het is wat we allemaal willen. Maar in de praktijk blijkt het vaak weerbarstiger dan gedacht. Ik zie het regelmatig bij de professionals waarmee ik werk: de ruimte om écht maatwerk te leveren wordt beperkt door protocollen, budgetten en procedures.

Daarom wilde ik eens uitzoeken: waar lopen we tegenaan, en wat kunnen we eraan dóén?

Wat is maatwerk eigenlijk?

Laten we beginnen bij het begin. Maatwerk binnen de Wmo 2015 betekent: een oplossing die precies past bij wat iemand nodig heeft om mee te kunnen doen en zo zelfstandig mogelijk te kunnen leven. We kijken daarbij altijd naar de resultaatgebieden: zelfredzaamheid, participatie en zo lang mogelijk (zo zelfstandig mogelijk) thuis blijven wonen. Ruimte genoeg dus!

Maatwerk is geen standaardoplossing die voor iedereen hetzelfde is. Het is juist het tegenovergestelde van een algemene voorziening. Maatwerk krijgt iemand nadat een professional – vaak ben jij dat – zorgvuldig onderzoek heeft gedaan naar iemands situatie, mogelijkheden en netwerk.

De wettelijke basis is helder: gemeenten hebben een compensatieplicht. Ze móeten ondersteuning bieden aan inwoners die dat nodig hebben. Maatwerk is dus geen gunst, maar een verplichting.

Waarom het in de praktijk knelt

De theorie is mooi. Maar in de praktijk loop je tegen dingen aan. Ik hoor dat van professionals, ik zie het in onderzoeken, en ik herken het uit mijn eigen werk.

Protocollen die te strak zitten

Je wilt flexibel zijn, maar de procedures laten het niet toe. Er is een standaardaanpak voor dit type vraag, en daarvan afwijken voelt lastig. Het wordt niet altijd gewaardeerd als je buiten de kaders denkt want 'zo doen we het nooit' en je hebt een sterkere onderbouwing nodig. Verantwoording afleggen kost tijd en energie. Het gevolg? Je kiest voor de veilige weg, ook al weet je dat het voor deze specifieke inwoner niet de beste oplossing is.

Het keukentafelgesprek als ongelijke arena

Voor veel mensen voelt dat gesprek niet gelijkwaardig. Ze weten niet precies wat ze kunnen verwachten. Ze vinden het moeilijk om hun behoeften onder woorden te brengen. Vooral mensen met een beperkt 'doenvermogen' ervaren het als onvoorspelbaar en spannend.

Jij zit daar als professional met kennis van de regels. Zij zitten daar met een probleem en hoop op een oplossing. Die machtsbalans is er gewoon. We praten met mensen op basis van gelijkwaardigheid, de mensen ervaren dat niet altijd zo. En we kunnen het natuurlijk niet ontkennen: de mensen hebben iets van ons nodig, en wij mogen daarover besluiten. Het ís ook niet gelijk, hoe we ook op menselijk vlak ons best doen.

Budgettaire druk versus echte behoeften

Ik snap dat gemeenten keuzes moeten maken. Maar de financiële druk leidt soms tot standaardisatie van oplossingen. Het goedkoopste alternatief wint het van wat echt nodig is. Toch is het een mythe dat maatwerk altijd duurder moet zijn, soms is juist die maatwerkoplossing het goedkoopste alternatief.

Wat helpt wél

Gelukkig zijn er ook oplossingen. Niet altijd makkelijk te realiseren, maar wel waardevol om naar te streven.

Geef vakkundige professionals meer ruimte

Vertrouw op de expertise van de mensen die aan de keukentafel zitten. Geef ze de vrijheid om af te wijken van standaardprotocollen als de situatie daarom vraagt. De menselijke maat moet boven de regel staan. We noemen dit discretionaire ruimte.

Dat vraagt natuurlijk wel iets van de organisatie: durf loslaten, creëer draagvlak, en evalueer samen wat werkt.

Daarnaast is het noodzakelijk dat mensen hun vakmanschap versterken en kunnen inzetten. Dit betekent investeren in opleiding en het waarderen van het vak Wmo-consulent. Het is namelijk niet 'gewoon een taakje' maar een opdracht om te onderzoeken en besluiten.

Maak het keukentafelgesprek eerlijker

Zorg dat inwoners vooraf weten wat ze kunnen verwachten. Geef duidelijke informatie over het proces. En overweeg vaker om onafhankelijke cliëntondersteuning in te zetten. Investeer ook aan deze kant in de deskundigheid van de cliëntondersteuners helpt. Zij kunnen dan de inwoner meenemen in het complexe proces. Dat helpt de inwoner om een échte gesprekspartner te zijn.

Ook investeren in je eigen gespreksvaardigheden helpt. Hoe vraag je door? Hoe maak je ruimte voor wat iemand écht nodig heeft? Hoe benoem je de grenzen zonder de deur dicht te slaan?

Ondersteun mensen om zelf regie te nemen

Niet iedereen kan makkelijk verwoorden wat hij of zij nodig heeft. Bied daar actieve ondersteuning bij. Zorg dat mensen weten wat je van ze moet weten om tot een besluit te komen. investeer in middelen en methodieken die de inwoner meer aan de knoppen zet om regie te nemen.

Hoe beter iemand in staat is om zijn eigen vraag helder te krijgen, hoe sterker hij of zij staat in het gesprek met jou.

Deel wat werkt

Gemeenten en professionals kunnen zoveel van elkaar leren. Wat werkt bij de buren? Welke aanpak levert écht maatwerk op? Maak tijd voor kennisdeling, organiseer intervisie, durf te experimenteren.

Ik mag bij veel gemeenten en organisaties te gast zijn en ik zie hoe hard er wordt gewerkt. Meer delen van wat we met zijn allen doen helpt onszelf en de ander om uiteindelijk de inwoners beter te kunnen ondersteunen.

En nu?

Maatwerk in de Wmo is geen makkelijke opgave. Het vraagt om flexibiliteit, tijd, ruimte en vertrouwen. Maar het is wel waar het om draait: mensen helpen op een manier die bij hen past.

Ik probeer in mijn trainingen altijd ruimte te maken voor dit soort dilemma's. Omdat ik geloof dat je pas écht goed kunt werken als je weet hoe je de ruimte pakt die er is, en hoe je die ruimte vergroot waar dat nodig is. Interesse? Stuur mij een berichtje!